سهام فانتوم (Phantom stock)

سهام فانتوم (Phantom Stock) که به آن سهام فانتوم (Shadow Stock) نیز گفته می‌شود، نوعی طرح جبران پاداش کارکنان است که مزایای مالکیت سهام را بدون انتقال واقعی سهام فراهم می‌کند. این ابزار مالی نوآورانه برای همسویی منافع کارکنان با منافع سهامداران طراحی شده است و نوعی پاداش مبتنی بر سهام ارائه می‌کند که می‌تواند منجر به افزایش انگیزه و ارتقاء عملکرد و وفاداری کارکنان شود. برخلاف اعطای اختیار خرید سهام، سهام فانتوم شامل صدور سهام واقعی برای کارکنان نمی‌شود. در عوض، این حق را به آنها می‌دهد که بر اساس قیمت سهام شرکت یا سایر معیارهای ارزیابی در تاریخ آینده، پرداخت‌های نقدی دریافت کنند.

هدف از اعطای سهام فانتوم این است که به کارکنان کلیدی سهمی در موفقیت شرکت، مشابه اعطای اختیار خرید سهام، ارائه دهد، اما بدون کاهش مالکیت واقعی یا پرداختن به چالش‌های انتشار سهام واقعی. این طرح‌‌ها به ویژه برای شرکت‌های خصوصی و استارت‌آپ‌‌هایی که ممکن است نسبت به تهدید‌ها و احتمال از دست دادن کنترل شرکت به دلیل اعطای اختیار خرید سهام نگران باشند، جذاب هستند.

طرح‌‌های سهام فانتوم معمولاً رویداد‌ها یا تاریخ‌‌هایی را مشخص می‌کنند که در آن ارزش سهام فانتوم پرداخت می‌شود، مانند هنگام بازنشستگی، فروش شرکت یا هنگام وقوع سایر نقاط عطف مهم شرکتی. ارزش سهام فانتوم از قیمت سهام واقعی شرکت یا فرمول ارزشیابی که توافق شده است، بدست می‌آید.

در اصل، سهام فانتوم برای شرکت‌ها به عنوان یک ابزار همه کاره برای پرداخت پاداش و حفظ کارکنان در کنار حفظ انعطاف مالی و عملیاتی شرکت عمل می کند.

تاریخچه

سهام فانتوم در اواسط قرن بیستم به دلیل اینکه شرکت‌ها به دنبال راه‌های نوآورانه ای برای ایجاد انگیزه و حفظ کارکنان کلیدی خود بدون کاهش مالکیت یا پرداختن به چالش های انتشار سهام واقعی بودند، به وجود آمد. این مفهوم از نیاز شرکت‌ها به اعطای پاداش و مزایای مالی ناشی از مالکیت سهام به کارکنان برای جذب و حفظ آنان بدون واگذاری مالکیت و در عین حال ساده بودن متولد شد.

اولین بکارگیرندگان سهام فانتوم در درجه اول شرکت‌های خصوصی و مشاغل خانوادگی بودند. این نهادها به دلیل نگرانی در مورد رقیق شدن مالکیت و مسائل پیچیده حاکمیتی اغلب در اعطای اختیار خرید سهام هایشان با چالش هایی مواجه بودند. سهام فانتوم جایگزینی بسیار مناسب و منعطفی برای اعطای اختیار خرید بود.

به‌ویژه کسب ‌و کارهای خانوادگی، سهام فانتوم را جذاب می‌‌دانستند، زیرا به آن‌‌ها اجازه می‌‌داد بدون انتقال مالکیت واقعی، به مدیران غیر خانوادگی پاداش داده و انگیزه دهند. سهام فانتوم به آنها امکان داد تا کنترل خود را حفظ کنند و در عین حال کارکنان کلیدی‌ را با موفقیت بلندمدت کسب و کارشان همسو و هماهنگ کنند.

تحول در حاکمیت شرکتی

در طول دهه‌ها، ابداعات قابل توجهی برای جبران عملکرد کارکنان مبتنی بر پاداش در حاکمیت شرکتی صورت گرفته است. سهام فانتوم به خوبی با این روند مطابقت دارد، زیرا پاداش‌های کارکنان را با معیارهای عملکرد شرکت، مانند افزایش قیمت سهام یا سایر مؤلفه‌های مالی مرتبط می‌کند.

استفاده از سهام فانتوم به یک ابزار استراتژیک برای همسو کردن منافع کارکنان و سهامداران تبدیل شده است. سهام فانتوم با پیوند دادن پاداش به عملکرد شرکت، کارکنان را تشویق می کند تا بر خلق ارزش بلندمدت تمرکز کنند.

در سال های اخیر استفاده از سهام فانتوم توسط استارت آپ ها رشد چشمگیری داشته است. یک نظرسنجی در سال 2023 توسط Deloitte نشان می‌دهد که تقریباً 25% از شرکت‌ های خصوصی از طرح ‌های پرداخت پاداش با استفاده از سهام فانتوم استفاده می‌‌کنند که نسبت به 10% در سال 2015، افزایش قابل توجهی داشته است.

حوزه تک که به خاطر بازار کار پویا و رقابتی خود شناخته شده است، سهام فانتوم را به طور گسترده‌ای برای جذب و حفظ استعداد‌های برتر پذیرفته است. شرکت‌هایی مانند Uber و Airbnb از سهام فانتوم برای ارائه پتانسیل صعودی قابل توجهی به کارمندان و در عین حال مدیریت نگرانی‌‌های کاهش ارزش سهام استفاده کرده‌اند.

شرکت‌های کوچک و متوسط به طور فزاینده‌ای به سهام فانتوم به عنوان راهی برای رقابت با شرکت‌های بزرگتر در ارائه بسته‌های پاداش و مزایای جذاب روی آورده‌اند. با اعطای سهام فانتوم، این شرکت‌ها می‌توانند انگیزه‌های معناداری را بدون پیچیدگی‌ها و هزینه‌های مرتبط با طرح‌های قدیمی اعطای سهام ارائه کنند.

تأثیر بر رشد استارتاپ

تأثیر سهام فانتوم بر رشد استارت‌آپ‌ها ابعاد مختلفی دارد و شامل ابعاد مالی، انگیزشی و استراتژیک می‌شود. با همسو کردن منافع مالی کارکنان با موفقیت شرکت، سهام فانتوم باعث بهبود و تقویت فرهنگ سازمانی می‌شود. این همسویی می‌تواند به طور قابل توجهی بهره‌وری و نوآوری، که عوامل اصلی رشد استارتاپ هستند، را افزایش دهد. علاوه بر این، سهام فانتوم به استارتاپ‌ها اجازه می‌دهد تا وجوه نقد و سهام خود را حفظ کنند و که در نهایت سرمایه‌گذاری‌‌های استراتژیک در حوزه‌های مورد نیاز برای رشد استارت‌ آپ‌ها را تسهیل می‌کند.

تحقیقات منتشر شده در Journal of Financial Economics در سال 2021 نشان می دهد که شرکت ها با اعطای پاداش های مبتنی بر عملکردِ شرکت به کارکنان، مانند سهام فانتوم، نوآوری‌های بیشتر و همچنین عملکرد مالی بهتری از خود نشان می‌دهند. علاوه بر این، مطالعه‌ای در Harvard Business Review در سال 2020 نشان می‌دهد که استارت‌آپ‌‌ها با اعطای سهام فانتوم به کارکنان، توانایی بیشتری در جذب و حفظ نیرو‌های خبره و توانمند دارند، که عاملی حیاتی در موفقیت بلندمدت آنهاست.

معیار‌های پرداخت

1 – معیار مبتنی بر زمان:

اغلب زمان‌های مشخصی برای پرداخت ارزش سهام فانتوم تعیین می‌گردد، که کارکنان را ملزم می‌کند تا قبل از کسب حق دریافت پرداخت‌‌ها، برای یک دوره مشخص در شرکت بمانند. دوره‌های متداول واگذاری از سه تا پنج سال متغیر است که باعث حضور کارمندان طی این مدت می‌شود.

2 – معیار مبتنی بر عملکرد:

برخی از سهام‌ها معیارهای تخصیص مبتنی بر عملکرد را در بر می‌گیرند، و تخصیص واحدهای فانتوم را با اهداف عملکردی خاص شرکت، مانند رشد درآمد، سود هر سهم (EPS)، یا بازده حقوق صاحبان سهام (ROE) مرتبط می‌کنند. این انگیزه‌های کارکنان را با اهداف استراتژیک شرکت هماهنگ می‌کند.

3 – معیار ترکیبی:

تخصیص ترکیبی معیارهای مبتنی بر زمان و عملکرد را ترکیب می‌کند. برای مثال، ممکن است یک کارمند نیاز داشته باشد که برای چند سال معینی در شرکت بماند و اهداف عملکردی خاصی را برآورده کند تا بتواند حق دریافت پرداختی واحد‌ها را کسب کند.

ارزش‌گذاری سهام فانتوم

همانطور که قبل‌تر اشاره کردیم این نوع سهام‌ها، سهام واقعی نیستند اما به ارزش سهام واقعی شرکت گره خورده‌اند. هر واحد از این سهام‌ها نشان دهنده ادعایی در مورد پرداخت‌های نقدی آتی یا سایر مزایای براساس عملکرد سهام شرکت یا سایر معیارهای ارزیابی است.

ارزش سهام فانتوم معمولاً با قیمت سهام شرکت مرتبط است. در شرکت‌های خصوصی که قیمت سهام به راحتی در دسترس نیست، ممکن است از روش‌های ارزش‌گذاری جایگزین، مانند ارزیابی‌های دوره‌ای یاEPS  استفاده شود. این معیارها تضمین می‌کند که ارزش هر یک از این واحد‌ها، عملکرد مالی شرکت را منعکس می‌کند.

1 – ارزش بازار منصفانه (FMV)

برای شرکت‌های سهامی عام، ارزش منصفانه بازار (FMV) سهام فانتوم معمولاً بر اساس قیمت فعلی سهام است. برای شرکت‌های خصوصی، FMV ممکن است از طریق ارزیابی‌های مستقل دوره‌ای، که معیارهای مالی مختلف و شرایط بازار را در نظر می‌گیرند، تعیین شود.

2 – روش‌های ارزش‌گذاری جایگزین:

شرکت‌های خصوصی ممکن است از روش‌های جایگزین برای ارزش گذاری سهام فانتوم استفاده کنند، مانند:

– تجزیه و تحلیل جریان نقدی تنزیل شده (DCF).

– تجزیه و تحلیل شرکت‌های مشابه

– EPS

این روش‌ها در صورت عدم معامله سهام شرکت در بازار ثانویه، انعطاف پذیری را در ارزش‌گذاری واحدهای فانتوم فراهم می‌کنند.

ریسک انتشار:

سهام فانتوم یک بدهی بالقوه بدون سقف برای صادرکننده است چرا که به قیمت سهام شرکت گره‌خورده است.

به همین دلیل شرکت‌ها برای جلوگیری از زیان می‌توانند:

 1- قیمت اعمال بیشتری نسبت به قیمت کنونی سهام شرکت، برای سهام فانتوم تعیین کنند.

 2- مشخص کردن سقف قیمت اعمال برای پرداخت.